Önce güvenli teşhis: Sararma deseni ne söylüyor?

Not: Zeytin herdem yeşildir; yaşlı yaprakların “mevsimsel” döngüyle bir kısmı sararıp dökülebilir. Kritik olan; sararmanın şiddeti, yayılım hızı ve yeni sürgünleri etkileyip etkilemediği.

1) Beslenme kaynaklı sararma: azot, demir, magnezyum ve bor

Azot (N) eksikliği: “soluk renk + zayıf sürgün” ikilisi

• Belirti: Yaşlı yapraklarda soluklaşma, yeni sürgünde zayıf uzama, çiçeklenme/bağlama düşüşü. (UC ANR; IOC; UC Davis)
• Neden olur? Uzun süre düşük organik madde, yetersiz N takviyesi, aşırı ürün yükü veya yanlış zamanda gübreleme.
• Ne yapmalı?
  • Önce yaprak analizi. Zeytinde besleme, “göz kararı” ile değil “yaprak yüzdesi” ile yönetilince güvenli olur. (UC ANR “Fertilizing Olive Trees”)
  • N’yi tek seferde yüklemek yerine bölerek ve ağaç aktivitesinin başladığı döneme yayarak verim riski düşürülür. (IOC)

Demir (Fe) klorozu: kireçli toprakların klasik oyunu

• Belirti: Genç yapraklarda damar araları sarı; ileri aşamada yaprak küçülmesi ve kenarlarda nekroz. (Springer; Sánchez-Rodríguez ve ark.)
• Neden olur? Demir toprakta var olsa bile yüksek pH/kireç (CaCO₃) demiri bitkinin kullanamayacağı forma kilitler. (Springer; Frontiers 2014 demir klorozu genel çerçeve)
• Önemli ayrıntı: Kireçli sahalarda yüksek fosfor uygulamaları Fe klorozunu ağırlaştırabilir; doz ve yerleştirme tekniği önemlidir. (Sánchez-Rodríguez ve ark., 2013)
• Ne yapmalı?
  • Kalıcı çözüm, toprağın “kimyasal kilidini” hesaba katan bir plan: organik madde, kök bölgesi ıslahı, doğru form/uygulama ile Fe yönetimi. (Springer)
  • Hızlı toparlama gerektiğinde, sahada en çok kullanılan yaklaşım uygun formda demir uygulamalarıdır; ancak “neden” düzeltilmezse tekrarlar. (Springer)

Magnezyum (Mg) ve Potasyum (K): “kenar yanığı / damar arası sararma” karışabilir

• Mg klorofilin merkezinde yer alır; yaşlı yapraklarda interveinal sararma görülebilir. (UC ANR Olive Mineral Nutrition)
• K dengesinde bozulma, yaprak kenarlarında yanık/kuruma eğilimini artırabilir; kurak yıllarda belirginleşebilir. (UC ANR)
• Ne yapmalı? Yaprak analizi ile netleştirip “bir elementle öbürünü baskılamayan” dengeli program kurmak. (UC ANR)

Bor (B): sararmadan önce “uç kurumaları ve tutum problemi” ile sinyal verir

Bor, zeytinde çiçek-tohum gelişimi ve tutum açısından kritiktir. Hafif eksiklikte bile verim etkilenebilir; bazı rehberlerde bor eksikliğinin yaprak uçlarında kloroz/nekroz ve yaprak dökümüne ilerleyebileceği belirtilir. (ECOLIVE Guidebook)

2) Toprak ve su kaynaklı sararma: kök nefesi, drenaj, tuzluluk

Fazla su / kötü drenaj: kök oksijensiz kalır, besin alımı durur

• Belirti: Sararma “gübre attım ama açılmıyor” hissiyle birlikte gelir; sürgün durgunlaşır.
• Neden olur? Ağır toprak, sıkışma, taban suyu, yanlış sulama aralığı.
• Ne yapmalı? Önce drenaj ve toprak yapısı. Besini artırmak yerine, kökün çalışmasını sağlayınca sararma daha hızlı çözülür.

Kuraklık / düzensiz sulama: sararma “su stresi” maskesi takar

Zeytin kuraklığa dayanıklı olsa da, uzun süreli su stresi fotosentezi ve besin taşınmasını düşürerek sararmayı tetikleyebilir. Sararma özellikle sıcak dalgalarında hızlanıyorsa su yönetimi mutlaka masaya gelmelidir.

Tuzluluk ve sodyum baskısı: yaprak ucu-kıyıdan başlayan yanıklar

Kıyı kuşağı zeytinliklerinde veya tuzlu sulama suyu kullanılan alanlarda, sararma “yanık” ile beraber görülebilir. Burada çözüm, sadece gübre değil; su kalitesi ve kök bölgesi yönetimidir.

3) Hastalık kaynaklı sararma: yaprak lekeleri ve solgunluklar

Peacock spot / Olive leaf spot (Venturia oleaginea): leke + sarı hale + yaprak dökümü

• Belirti: Yaprak üst yüzünde koyu lekeler; çevresinde sarı hale; şiddetli durumda yoğun yaprak dökümü. (Frontiers, 2022/2023 derleme)
• Ne zaman artar? Uzun yaprak ıslaklığı, yağışlı dönemler, sık taç yapısı. (Frontiers)
• Ne yapmalı? Hava sirkülasyonunu artıran budama + yaprak ıslaklığını düşüren kültürel önlemler; gerektiğinde uygun koruyucu uygulamalar. (UC ANR “Peacock Spot…”)

Cercospora foliar diseases: sararma yapabilir, leke her zaman belirgin olmayabilir

UC ANR materyalinde, Cercospora’nın yaprak alt yüzünde kurumumsu görünüm, sararma ve yaprak dökümüne yol açabildiği; yağışlı yıllarda koruyucu program uygulanmayan bahçelerde sarı yaprakların arttığı belirtilir. (UC ANR “PEACOCK SPOT and CERCOSPORA…”)

Verticillium solgunluğu: sararma + ani dal solması

Sararma “tek dalda” başlıyor, ardından o dal hızla solup gidiyorsa Verticillium gibi iletim demeti sorunları düşünülmelidir. Zeytinde Verticillium için UC ANR kaynakları, hastalığın iletim dokusunda hasar ve dal/taçta gerileme ile seyredebileceğini vurgular. (UC ANR “Verticillium Wilt of Olive”)

Adım adım saha protokolü (15 dakikada ön teşhis)

1. Hangi yaprak? Genç mi yaşlı mı? (ipucu: Fe gençe, N yaşlıya daha çok yansır) (UC Davis; UC ANR)
2. Desen? Damar arası mı, genel mi, leke/haleli mi?
3. Bahçe haritası: Sararma tek noktada mı (drenaj/çukur alan), yoksa homojen mi (besleme/su)?
4. Toprak kontrolü: 15–20 cm’de “çamur gibi” mi, yoksa “toz gibi” mi? Kök nefesi var mı?
5. Yaprak ıslaklığı: Yağışlı/kapalı dönemde mi başladı? Taç çok sık mı? (Frontiers; UC ANR)
6. Analiz kararı: Sorun 2–3 hafta içinde yayılıyorsa, yaprak + toprak analizi artık lüks değil şarttır. (UC ANR)

Bu protokolün amacı “internet teşhisi” yapmak değil; doğru soruyu bulmaktır. Doğru soru, maliyeti düşürür: gereksiz ilaç/gübre yerine, hedefli müdahale.

Kalıcı önleme: bir sezonluk değil, yıllık sistem

• Yaprak analizi rutini: Aynı dönemde (ör. yaz ortası) düzenli yaprak örneklemesiyle trend yakalanır. (UC ANR)
• Kireçli toprak stratejisi: “Demir verip geçmek” yerine, pH/kireç bağlamını kabul eden yönetim (organik madde, kök bölgesi ıslahı, doğru uygulama tekniği). (Springer; Sánchez-Rodríguez)
• Taç yönetimi: Hava sirkülasyonu yaprak hastalıklarında oyunu değiştirir; nem ve yaprak ıslaklığı azalır. (Frontiers; UC ANR)
• Su yönetimi: Düzensiz sulama, besin alımını kilitler. Zeytinde “az ama doğru zamanda” yaklaşımı, sararmayı azaltır.

İTOGA Çiftliği’nde zeytinlik yönetimiyle ilgili gözlemlerinizi paylaşmak isterseniz: İletişim sayfasından bize yazabilirsiniz. Çiftliğimizi tanımak için: Hakkımızda. Diğer içerikler: Makaleler.

Etiketler